اوقات شرعی مجموعهای از ساعتهای قراردادی و ثابت نیست؛ بلکه بیشتر آنها براساس موقعیت خورشید نسبت به محل زندگی ما محاسبه میشوند. برای مثال، ظهر شرعی زمانی است که خورشید از نصفالنهار محلی عبور میکند و اذان صبح با پدیدارشدن فجر صادق ارتباط دارد.
محاسبه موقعیت خورشید یک مسئله نجومی است، اما تعیین اینکه هر وقت شرعی دقیقاً با کدام نشانه یا زاویه خورشید آغاز میشود، به مبانی فقهی و روش انتخابشده نیز بستگی دارد. به همین دلیل ممکن است دو تقویم برای یک شهر و یک روز، زمانهای متفاوتی نمایش دهند؛ بدون اینکه الزاماً محاسبات نجومی یکی از آنها اشتباه باشد.
برای محاسبه اوقات شرعی به چه اطلاعاتی نیاز داریم؟
یک سامانه محاسبه اوقات شرعی، در ابتدا به اطلاعات زیر نیاز دارد:
- تاریخ موردنظر
- عرض و طول جغرافیایی محل
- منطقه زمانی
- روش محاسبه اوقات شرعی
- در بعضی موارد، ارتفاع محل از سطح دریا
پس از دریافت این اطلاعات، موقعیت خورشید در آن روز محاسبه میشود. دو داده مهم در این مرحله «میل خورشید» و «معادله زمان» هستند.
میل خورشید نشان میدهد خورشید در آن روز چه زاویهای نسبت به استوای زمین دارد. معادله زمان نیز اختلاف میان ساعت خورشیدی و ساعت معمولی را مشخص میکند. این اختلاف در طول سال ثابت نیست؛ زیرا محور زمین مایل است و مدار حرکت زمین به دور خورشید نیز کاملاً دایرهای نیست.
ظهر شرعی چگونه محاسبه میشود؟
ظهر شرعی زمانی اتفاق میافتد که خورشید به بالاترین ارتفاع روزانه خود در آسمان برسد و از نصفالنهار محل عبور کند. این لحظه را «ظهر خورشیدی» نیز مینامند.
بنابراین ساعت ۱۲ همیشه معادل ظهر شرعی نیست. طول جغرافیایی شهر، منطقه زمانی و معادله زمان میتوانند باعث شوند ظهر شرعی چند دقیقه قبل یا بعد از ساعت ۱۲ باشد. به همین دلیل ظهر شرعی تهران، مشهد و تبریز دقیقاً در یک ساعت اتفاق نمیافتد.
در محاسبات نجومی، ابتدا ظهر خورشیدی به دست میآید و سپس زمان دیگر پدیدهها، مانند طلوع و غروب، نسبت به آن محاسبه میشود.
طلوع و غروب آفتاب چگونه تعیین میشود؟
از نظر هندسی، طلوع یا غروب باید زمانی باشد که مرکز خورشید روی افق قرار دارد؛ اما جو زمین نور را میشکند و باعث میشود خورشید کمی بالاتر از موقعیت واقعی خود دیده شود. اندازه ظاهری قرص خورشید نیز باید در محاسبه لحاظ شود.
به همین دلیل در محاسبات متداول، طلوع و غروب را معمولاً هنگامی در نظر میگیرند که مرکز خورشید حدود ۰٫۸۳۳ درجه پایینتر از افق هندسی باشد. ارتفاع محل نیز میتواند زمان مشاهده طلوع و غروب را کمی تغییر دهد؛ زیرا فردی که در ارتفاع بیشتری قرار دارد، افق دورتری میبیند.
پس اختلاف جزئی زمان غروب در دو سامانه ممکن است ناشی از تفاوت در مختصات، ارتفاع، مدل شکست نور یا گرد کردن ثانیهها باشد.
اذان صبح چگونه محاسبه میشود؟
اذان صبح به پدیدارشدن «فجر صادق» مربوط است؛ یعنی روشنایی گستردهای که پیش از طلوع در امتداد افق شرقی ظاهر میشود. این روشنایی با فجر کاذب که بهشکل عمودی دیده میشود تفاوت دارد.
برای تبدیل این نشانه طبیعی به یک زمان قابل محاسبه، از زاویه قرارگیری خورشید در زیر افق استفاده میشود. اختلاف اصلی روشهای محاسبه نیز در انتخاب همین زاویه است.
برای نمونه، در روش جامعه اسلامی آمریکای شمالی زاویه فجر ۱۵ درجه، در روش اتحادیه جهانی مسلمانان ۱۸ درجه و در روش سازمان نقشهبرداری مصر ۱۹٫۵ درجه در نظر گرفته میشود. در جدول محاسباتی PrayTimes، برای روش منتسب به مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران زاویه فجر ۱۷٫۷ درجه ثبت شده است.
هرچه زاویه انتخابشده بزرگتر باشد، زمانی که خورشید به آن زاویه میرسد زودتر خواهد بود؛ بنابراین اذان صبح نیز زودتر اعلام میشود. این موضوع یکی از مهمترین دلایل اختلاف زمان اذان صبح در سایتها و اپلیکیشنهاست.
چرا زمان اذان مغرب با غروب آفتاب یکسان نیست؟
«غروب آفتاب» یک پدیده نجومی است و زمانی رخ میدهد که قرص خورشید از افق پایین میرود؛ اما «اذان مغرب» براساس مبنای فقهی تعیین میشود.
در بسیاری از روشهای اهلسنت، وقت مغرب تقریباً همزمان با غروب خورشید یا با یک تا سه دقیقه تأخیر احتیاطی محاسبه میشود. در فقه شیعه، معمولاً زوال سرخی سمت مشرق پس از غروب نیز مورد توجه قرار میگیرد. سامانههای محاسباتی برای تقریب این حالت ممکن است از زاویه مشخصی برای قرارگیری خورشید زیر افق استفاده کنند.
برای مثال، در پیادهسازی PrayTimes، زاویه مغرب در روش تهران ۴٫۵ درجه و در روش جعفری ۴ درجه درج شده است. به همین دلیل اگر در یک اپلیکیشن روش محاسبه از «تهران» به «Muslim World League» تغییر کند، ممکن است زمان غروب ثابت بماند اما ساعت اذان مغرب تغییر کند.
عصر و نیمهشب شرعی چگونه محاسبه میشوند؟
زمان نماز عصر معمولاً با طول سایه اشیا ارتباط دارد. در دیدگاه مشهور مذاهب شافعی، مالکی، حنبلی و جعفری، وقت عصر هنگامی محاسبه میشود که طول سایه جدید یک جسم با ارتفاع آن برابر شود. در روش حنفی، طول سایه جدید باید به دو برابر ارتفاع جسم برسد. سایهای که خود جسم در ظهر داشته نیز جداگانه در نظر گرفته میشود. در نتیجه انتخاب روش حنفی میتواند ساعت عصر را بهطور محسوسی دیرتر نمایش دهد.
برای نیمهشب نیز دو تعریف رایج وجود دارد. نیمهشب نجومی معمولاً نقطه میانی فاصله غروب تا طلوع خورشید است؛ اما نیمهشب شرعی در بسیاری از محاسبات، نقطه میانی فاصله غروب تا اذان صبح در نظر گرفته میشود. بنابراین ساعت ۱۲ شب لزوماً نیمهشب شرعی نیست.
علت اختلاف اوقات شرعی در تقویمها چیست؟
مهمترین دلایل اختلاف عبارتاند از:
- انتخاب روش محاسبه متفاوت: زاویه فجر، مغرب و عشا در روشهای مختلف یکسان نیست.
- تفاوت مبانی فقهی: تعریف وقت مغرب، عصر و نیمهشب در مذاهب مختلف تفاوتهایی دارد.
- مختصات متفاوت شهر: ممکن است یک سامانه مرکز شهر و سامانهای دیگر موقعیت دقیق کاربر را مبنا قرار دهد.
- منطقه زمانی نادرست: تنظیم اشتباه منطقه زمانی یا ساعت فصلی میتواند اختلافی یکساعته ایجاد کند.
- ارتفاع و شرایط افق: ارتفاع محل، موانع طبیعی و شکست نور جو بر مشاهده واقعی طلوع و غروب اثر میگذارند.
- اعمال زمان احتیاط: بعضی تقویمها چند دقیقه به وقت محاسبهشده اضافه یا از آن کم میکنند.
- گرد کردن زمان: یک سامانه ممکن است ثانیهها را به پایین و سامانه دیگر به نزدیکترین دقیقه گرد کند.
- عرضهای جغرافیایی بالا: در مناطق نزدیک قطب، ممکن است خورشید در بعضی فصلها به زاویه تعیینشده برای فجر یا عشا نرسد. در این شرایط از روشهایی مانند نصف شب، یکهفتم شب یا تقسیم شب براساس زاویه استفاده میشود.
کدام تقویم اوقات شرعی را انتخاب کنیم؟
اگر در ایران زندگی میکنید، برای مشاهده اوقات شرعی ایران بهتر است منبعی را انتخاب کنید که مختصات دقیق شهر، منطقه زمانی ایران و روش محاسبه مورد استفاده در تقویم رسمی کشور را پشتیبانی کند. صرف انتخاب شهر کافی نیست؛ روش محاسبه نیز باید مشخص باشد.
اگر دو منبع چند دقیقه اختلاف دارند، ابتدا شهر، منطقه زمانی، زاویه فجر و روش تعیین مغرب آنها را مقایسه کنید. میانگین گرفتن از دو ساعت متفاوت راه علمی یا شرعی مناسبی نیست؛ زیرا هر ساعت ممکن است براساس یک مبنای مستقل محاسبه شده باشد.
برای انجام عبادات، تقویم رسمی محل یا نظر مرجع تقلید و نهاد دینی معتبر در اولویت قرار دارد. ابزارهای نجومی زمان قرارگرفتن خورشید در یک موقعیت را محاسبه میکنند، اما انتخاب موقعیتی که با آغاز وقت شرعی مطابقت دارد، به مبنای فقهی وابسته است.
جمعبندی
محاسبه اوقات شرعی از ترکیب دانش نجوم، موقعیت جغرافیایی و تعریف فقهی هر وقت به دست میآید. زمان ظهر، طلوع و غروب بیشتر به موقعیت خورشید وابسته است؛ اما برای اذان صبح، مغرب، عشا، عصر و نیمهشب، روش محاسبه و دیدگاه فقهی نقش پررنگتری دارد.
بنابراین اختلاف چنددقیقهای میان تقویمها لزوماً نشانه خطا نیست. برای انتخاب زمان مناسب باید بدانیم هر تقویم از چه مختصاتی، چه منطقه زمانی و مهمتر از همه، از کدام روش محاسبه استفاده میکند.
